CO₂, NFPA 2001 anlamında bir temiz gaz değildir; ayrı bir standart olan NFPA 12 ile tasarlanır. Toplam hacim sistemlerinde tasarım konsantrasyonu yüzde 34 ve üzerindedir. Bu seviye, hatta bunun çok altındaki konsantrasyonlar insan için ölümcüldür. Bu yüzden CO₂ sistemlerini normalde insan bulunmayan hacimlerde kuruyor, gecikme, kilitleme vanası ve uyarı önlemlerini tasarımın zorunlu parçası olarak ele alıyoruz.
ATipler ve bileşenler
Toplam hacim (total flooding) sistemleri
Kapalı bir hacmin tamamı söndürme konsantrasyonuna getirilir. Trafo odaları, jeneratör ve türbin muhafazaları, kablo galerileri gibi kapalı ve normalde insansız alanlarda kullanılır.
Lokal uygulama sistemleri
CO₂ doğrudan risk noktasına, örneğin bir baskı makinesinin mürekkep ünitesine veya bir daldırma tankının yüzeyine yöneltilir. Hacmin kapalı olması gerekmez; nozul yerleşimi ve boşaltma süresi riskin geometrisine göre hesaplanır.
Yüksek basınçlı sistemler
CO₂ ortam sıcaklığında, standart çelik tüplerde depolanır (21 °C'de yaklaşık 58 bar). Küçük ve orta büyüklükteki riskler için uygundur; tüp sayısı arttıkça yer ihtiyacı ve tartım işi de artar.
Düşük basınçlı sistemler
CO₂, soğutma ünitesiyle yaklaşık -18 °C'de ve 20 bar civarında tutulan yalıtımlı bir tankta depolanır. Tonlarca ajan gerektiren büyük tesislerde ve birden fazla bölgenin seçici vanalarla korunduğu sistemlerde ekonomiktir.
Pnömatik gecikme ve kilitleme vanası
Boşaltma hattındaki pnömatik gecikme ünitesi, elektrik kesilse bile gazın hacme girmesini belirlenen süre kadar geciktirir. Kilitleme (lock-off) vanası ise bakım veya içeride çalışma sırasında sistemin boşalmasını fiziksel olarak engeller.
Koku verici ve uyarı ekipmanları
CO₂ renksiz ve kokusuz olduğundan hatta koku verici (odorizer) eklenebilir. Hacim içinde ve girişlerde sesli ve ışıklı uyarıcılar, kapılarda uyarı levhaları bulunur; bunlar standardın zorunlu tuttuğu önlemlerdir.
Algılama ve kontrol
Söndürme kontrol paneli dedektörlerden, manuel boşaltma ve durdurma butonlarından gelen sinyalleri değerlendirir. Lokal uygulamalarda alev dedektörleri veya pnömatik algılama tüpleri de kullanılabilir.
BNasıl çalışır?
- Dedektörler yangını algılar ya da manuel boşaltma butonuna basılır.
- Panel uyarıcıları çalıştırır ve gecikme süresini başlatır; bu sürede havalandırma durdurulur ve hacim boşaltılır.
- Süre sonunda tüp vanaları açılır ve pnömatik gecikmenin ardından CO₂ nozullardan boşalır.
- Oksijen oranı yanmanın süremeyeceği seviyeye iner ve yangın söner; hacim yeterince havalandırılmadan içeri girilmez.
CAvantajları
- Elektriği iletmez, enerjili ekipmanda kullanılır
- Kalıntı bırakmaz, temizlik gerektirmez
- Yanıcı sıvı ve yüzey yangınlarında hızlı etki
- Ajan ucuzdur ve kolay tedarik edilir
- Lokal uygulama ile açık makineler de korunabilir
DUygulama alanları
- Trafo ve şalt odaları
- Jeneratör ve türbin muhafazaları
- Baskı makineleri
- Boya kabinleri ve solvent odaları
- Kablo galerileri ve tünelleri
- Endüstriyel fritöz ve daldırma tankları
ESık sorulan sorular
CO₂ söndürme sistemi insanlar için tehlikeli midir?
Evet. Söndürme için gereken konsantrasyonlar insan için ölümcüldür ve çok daha düşük oranlar bile kısa sürede bilinç kaybına yol açabilir. Bu nedenle CO₂ sistemleri normalde insan bulunmayan hacimlerde kullanılır ve gecikme, uyarı ve kilitleme vanası olmadan devreye alınmamalıdır. İnsan bulunan alanlarda temiz gazlı veya su sisi sistemleri tercih edilmelidir.
CO₂ tüpleri ne sıklıkla kontrol edilmelidir?
NFPA 12'ye göre yüksek basınçlı CO₂ tüpleri en az altı ayda bir tartılır; ağırlık kaybı yüzde 10'u aşarsa tüp yeniden doldurulur veya değiştirilir. Düşük basınçlı tanklarda seviye göstergesi düzenli izlenir. Tüplerin periyodik hidrostatik testleri ise basınçlı kap mevzuatına göre yapılır.
CO₂ ile temiz gazlı sistem arasındaki fark nedir?
Temiz gaz ajanları, insanların bulunabileceği konsantrasyonlarda söndürür; CO₂ ise söndürme konsantrasyonunda ölümcüldür. Buna karşılık CO₂ lokal uygulamaya imkân verir, ajan maliyeti düşüktür ve endüstriyel makine risklerinde uzun bir geçmişi vardır. Seçimi, hacimde insan bulunup bulunmadığına ve riskin tipine göre yapıyoruz.