Veri Merkezleri İçin FM-200, Novec 1230 ve İnert Gaz

Veri merkezleri, UPS ve akü odaları, orta gerilim panoları ve arşivler için su bazlı söndürme çoğu zaman ilk tercih değildir. Burada beklenen, yangını iz bırakmadan söndüren, ekipmana zarar vermeyen ve personelin bulunduğu alanlarda güvenle kullanılabilen bir sistemdir. Bu ihtiyaç için sahada üç seçenek öne çıkar: HFC-227ea (FM-200 olarak bilinir), FK-5-1-12 (Novec 1230 olarak bilinir) ve inert gazlar.

Üçü de TS EN 15004 / ISO 14520 ve NFPA 2001 kapsamında tasarlanır. Aralarındaki farklar söndürme performansından çok depolama, oda yapısı ve çevresel düzenlemelerle ilgilidir.

Çalışma prensipleri

HFC-227ea

Kimyasal ve fiziksel etkiyle, büyük ölçüde alevden ısı çekerek söndürür. A sınıfı yangınlar için tipik tasarım konsantrasyonu yüzde 7 ile 9 arasındadır. Boşalma süresi 10 saniye ile sınırlıdır. Tüplerde sıvı hâlde, azotla basınçlandırılmış olarak depolanır.

FK-5-1-12

Benzer bir mekanizmayla çalışır, tasarım konsantrasyonu genellikle yüzde 4,5 ile 6 arasındadır. Oda sıcaklığında sıvıdır ve nozuldan çıktığında buharlaşır. Bu özellik taşımayı ve depolamayı kolaylaştırır. Tasarım konsantrasyonu ile insan sağlığı için kabul edilen sınır arasındaki güvenlik payı, HFC-227ea’ya göre daha geniştir.

İnert gazlar

IG-541 (azot, argon ve CO2 karışımı), IG-55 (azot ve argon) ve IG-01 (argon) bu gruptadır. Odadaki oksijen oranını yaklaşık yüzde 12-14 seviyesine indirerek söndürür. Bu seviye yanmayı durdurur ama kısa süreli maruziyette insanlar için kabul edilebilir sınırlar içinde kalır. Tasarım konsantrasyonu yüzde 35 ile 50 arasındadır. Gaz 200 veya 300 bar basınçta depolanır, boşalma süresi genellikle 60 ile 120 saniye arasındadır.

Karşılaştırma

Depolama alanı

Mevcut bir binada sistem kurulacaksa ilk bakılan şey genelde yerdir. Kimyasal gazlarla birkaç tüp yeterken aynı oda için inert gazda bir tüp sırası gerekebilir. Öte yandan inert gaz tüpleri korunan odadan onlarca metre uzaktaki bir tüp odasına yerleştirilebilir ve seçici vanalarla birden fazla odaya hizmet edebilir. Birden çok sunucu odası, elektrik odası ve arşivi olan bir binada bu, toplam maliyeti tersine çevirebilir.

Bekleme süresi ve oda sızdırmazlığı

Gazlı söndürmede gazın odaya boşalması işin yarısıdır. Gazın, söndürmeyi tamamlayacak ve yeniden tutuşmayı önleyecek süre boyunca odada kalması gerekir. Standartlar bu süre için genellikle en az 10 dakika öngörür. Bu sürede tasarım konsantrasyonunun korunan en yüksek ekipman seviyesinde belirli bir değerin üzerinde kalması beklenir.

Bunun doğrulanması kapı fanı (door fan) testi ile yapılır. Kapı boşluğuna yerleştirilen bir fan odayı basınçlandırır, ölçülen kaçak alanından bekleme süresi hesaplanır. Testi sistem devreye alınırken ve odada yapısal değişiklik olduğunda tekrarlamak gerekir. Asma tavan üstündeki açıklıklar, kablo geçişleri ve yükseltilmiş döşeme altındaki boşluklar en sık kaçak noktalarıdır.

Sızdırmaz bir odada gaz boşaldığında basınç ani olarak değişir. İnert gazlarda pozitif basınç belirgindir. FK-5-1-12’de ise buharlaşmanın soğutma etkisiyle önce negatif basınç oluşabilir. Bu yüzden her üç sistemde de oda dayanımına göre boyutlandırılmış bir basınç tahliye damperi gerekir. Cam bölmeli, hafif duvarlı sunucu odalarında bu konu ciddiye alınmalıdır.

Çevresel düzenlemeler

HFC-227ea yüksek küresel ısınma potansiyeline sahip bir florlu sera gazıdır. AB’de 2024 yılında yenilenen F-gaz Tüzüğü, HFC’lerin piyasaya arzını kademeli olarak azaltan bir takvim izler. Türkiye’de de florlu sera gazlarına ilişkin düzenlemeler benzer bir yönde ilerlemektedir. Yangın söndürme uygulamaları belirli istisnalarla kapsam içinde kalsa da arzın azalması, fiyatlar ve uzun vadeli dolum imkânı açısından dikkate alınmalıdır. Yeni bir projede HFC-227ea seçilecekse sistemin 15-20 yıllık ömrü boyunca dolum gazına erişim konusu tedarikçiyle konuşulmalıdır.

FK-5-1-12 tarafında ise farklı bir gelişme var. Novec 1230 ticari adıyla bilinen bu gazın en yaygın üreticisi 3M, PFAS üretiminden çekilme kararı kapsamında üretimini 2025 sonunda sonlandırdı. FK-5-1-12 molekülü bugün başka üreticiler tarafından tedarik ediliyor ve sistem üreticilerinin çoğu onaylarını bu kaynaklara göre güncelliyor. Mevcut sistemlerin bakım ve dolumu için gazın hangi kaynaktan geldiği ve sistem onayıyla uyumu kontrol edilmelidir. PFAS konusundaki düzenlemelerin gelecekte bu gazı nasıl etkileyeceği henüz tam olarak netleşmiş değildir.

İnert gazlar doğal atmosfer bileşenleridir. Çevresel açıdan bir kısıtlamaya tabi değildir ve dolumları yerel olarak yapılabilir.

Hangi durumda hangisi

Kesin bir kural yok, ama sahada kullandığımız kabaca bir yaklaşım şöyle:

• Tek, küçük veya orta boy bir oda ve sınırlı alan varsa kimyasal gazlar pratik çözümdür.
• Birden fazla bölge tek tüp bankasından korunacaksa ve tüp odası için yer varsa inert gaz genellikle daha ekonomik ve uzun vadede daha az belirsizlik içerir.
• Oda yapısı zayıfsa (cam bölme, hafif duvar) basınç tahliyesi detayı seçimden önce çözülmelidir.
• Çevresel hedefleri olan veya uzun vadeli sertifikasyon peşindeki işletmeler inert gazı öne alma eğilimindedir.

Son not

Doğru seçim, odanın ölçüleri, yapısı, tüp için ayrılabilecek alan ve işletmenin bakım planı birlikte değerlendirildiğinde ortaya çıkar. ESFA olarak keşif aşamasında oda sızdırmazlık ön değerlendirmesi yapıp birden fazla seçenek için yaklaşık tüp sayısı ve yerleşimi çıkarabiliyoruz. Bu şekilde karar, katalog bilgisine değil gerçek odaya dayanır.