Sprinkler, hidrant ve yangın dolabı hatlarının tamamı sonunda tek bir odaya bağlanır. Pompa dairesi doğru tasarlanmamışsa yukarıdaki hesapların hiçbir anlamı kalmaz. Sahada gördüğümüz sorunların önemli bir kısmı da borulamadan değil, bu odanın yerleşiminden ve yardımcı detaylardan kaynaklanır.
Bu yazıda TS EN 12845 ve NFPA 20 esas alınarak hazırlanan projelerde dikkat ettiğimiz başlıca noktaları topladık. İki standardın yaklaşımı birçok konuda benzer, bazı detaylarda farklıdır. Projede hangi standardın uygulanacağı başta netleştirilmelidir.
Pompa düzeni
Tipik bir yangın pompa grubunda üç pompa bulunur:
- Ana elektrikli pompa: Sistemin tasarım debisini ve basıncını karşılar.
- Yedek dizel pompa: Elektrik kesildiğinde aynı görevi üstlenir. Kapasitesi ana pompayla aynıdır.
- Jokey pompa: Küçük kaçakları karşılayarak hattı basınç altında tutar, ana pompaların gereksiz yere çalışmasını önler.
Jokey pompa yangın pompası sayılmaz ve debisi küçük tutulur. Jokey debisi bir sprinkler başlığının debisine yaklaşırsa, gerçek bir başlık açıldığında basınç düşmez ve ana pompa geç devreye girer. Devreye girme basınçları da kademeli ayarlanır: önce jokey, sonra elektrikli, en son dizel pompa. Kademeler arasında yeterli basınç farkı bırakılmazsa pompalar birbirini tetikler.
Bazı yüksek tehlike sınıflı tesislerde ve sigorta şartnamelerinde iki dizel pompa veya iki bağımsız su kaynağı istenebilir. Bu karar tasarımın başında verilmelidir, çünkü oda ölçülerini doğrudan etkiler.
Emiş şartları
Pompa performansının belirleyicisi çoğu zaman emiş tarafıdır. Mümkünse pompalar pozitif emişli (deponun su seviyesi pompa ekseninin üzerinde) yerleştirilmelidir. TS EN 12845 de emişli (negatif) çalışmayı ancak belirli şartlarla kabul eder ve bu durumda her pompa için ayrı emme hattı, hazırlama tankı ve dip klapesi gibi ek önlemler ister.
Emiş hattında dikkat ettiğimiz detaylar:
- Pompa emiş flanşından önce yeterli düz boru mesafesi bırakmak. Flanşın hemen önüne konan dirsek, pompaya dengesiz akış verir.
- Redüksiyon gerekiyorsa üstü düz eksantrik redüksiyon kullanmak. Böylece hava cebi oluşmaz.
- Emiş hattında kelebek vana yerine tam açık konumda akışı bozmayan vana tipini seçmek.
- NPSH hesabını, deponun en düşük efektif su seviyesine ve yüzde 150 debideki çalışma noktasına göre yapmak.
- Depo çıkışında girdap önleyici (vortex plate) kullanmak.
Emiş hattı, basma hattından genellikle bir veya iki çap büyük seçilir. Hız sınırlarına uyulmazsa pompa kavitasyona girer ve kağıt üzerindeki eğriyi sahada vermez.
Test hattı ve debimetre
Pompanın yıllık debi testinde nominal debinin yüzde 100 ve yüzde 150 noktalarında çalıştırılması gerekir. Bunun için pompa dairesinde bir test hattı ve bu hat üzerinde bir debimetre bulunmalıdır.
Pratikte iki yöntem kullanılır. Birincisinde test hattı suyu depoya geri döndürür ve debi, hat üzerindeki debimetreden okunur. Bu yöntem su israfı yaratmaz ve test her yıl rahatça yapılabilir. İkincisinde su dışarıya, bir test vanası kollektörü üzerinden atılır ve debi pitot ile ölçülür. Kapalı devre test, depo hacmini ve suyun ısınmasını hesaba katmayı gerektirir.
Debimetre için üretici tarafından öngörülen düz boru mesafeleri mutlaka sağlanmalıdır. Sıkışık bir odada debimetreyi dirseğin hemen arkasına koymak, testten anlamsız sonuçlar almak demektir.
Basma tarafı
Her pompanın basma hattında çek valf ve izlemeli kesme vanası bulunur. Dizel pompalarda, motor devrinin artması veya kapalı vana durumunda basıncın sistem sınırlarını aşmaması için basınç tahliye vanası gerekebilir. Bu vananın çıkışı görünür olmalı ve suyu güvenli bir noktaya vermelidir.
Ayrıca pompa sürekli kapalı vanaya karşı çalışırken ısınmasını önlemek için küçük bir sirkülasyon tahliye vanası öngörülür. Manometreler hem emiş hem basma tarafında, kolay okunur yükseklikte olmalıdır.
Kontrol panoları
Her pompanın kendine ait, yangın pompası için onaylı bir kontrol panosu olmalıdır. Elektrikli pompa panosu, binanın ana şalterinden önce, ayrı bir hat üzerinden beslenmelidir. Böylece bina enerjisi kesildiğinde pompa beslemesi kesilmez. Pompa beslemesinde aşırı yük koruması, normal motorlarda olduğu gibi pompayı durduracak şekilde ayarlanmaz. Yangın anında motorun yanma riski, pompanın durmasına tercih edilir.
Dizel pano iki ayrı akü grubunu yönetir ve birinin arızasında diğeriyle başlatma dener. Pompa çalışması, arıza ve enerji kesintisi gibi sinyaller yangın alarm paneline ve sürekli insan bulunan bir noktaya aktarılmalıdır.
Dizel pompa için oda şartları
Dizel motor, odaya ciddi bir ısı yükü bırakır ve yanma için hava ister. Bu yüzden:
- Yanma ve soğutma havası için yeterli boyutta, doğrudan dışarıya açılan menfezler bırakılmalı. Radyatör soğutmalı motorlarda sıcak hava kanalla dışarı atılmalıdır.
- Egzoz hattı izoleli olmalı, mümkün olan en kısa yoldan dışarı çıkmalı ve binaya geri dönmemelidir.
- Oda sıcaklığı kışın belirli bir değerin altına düşmemelidir. Standartlar elektrikli pompa odaları için yaklaşık 4 °C, dizel pompa odaları için motor üreticisinin önerisine bağlı olarak 10 °C ve üzerini öngörür.
- Yakıt tankı, standardın tehlike sınıfına göre öngördüğü süre boyunca (genellikle birkaç saat) tam yükte çalışmayı karşılamalıdır. Taşma havuzu ve seviye göstergesi unutulmamalıdır.
Oda yerleşimi
Pompa dairesi, yangından korunmuş bir bölümde ve itfaiyenin kolayca ulaşabileceği bir konumda olmalıdır. Zemin drenajı, pompaların etrafında bakım için yeterli boşluk ve motor sökümü için kaldırma imkânı düşünülmelidir. Oda kesinlikle depo olarak kullanılmamalıdır. Sahada en sık karşılaştığımız durum budur.
Son not
Pompa dairesi, binanın geri kalanı bittikten sonra kalan alana sıkıştırılmaya en açık mekândır. Mimari proje aşamasında yer ayrılırsa hem maliyet hem işletme açısından çok şey kazanılır. ESFA olarak mevcut pompa dairelerinde performans testi ve uygunluk değerlendirmesi, yeni projelerde ise pompa dairesi tasarımı yapıyoruz. Projeniz bu aşamadaysa görüşmekten memnuniyet duyarız.